การก่อร่างสร้างมาเป็นสยาม หรือ กัมพูชา อาจจะต้องย้อนไปถึง ละโว้ สุโขทัย ซึ่งได้รับอิทธิพลโดนตรงมาจากเขมรโบราณ (อังกอร์) ทั้งศิลปะ วัฒนธรรม และ ภาษา ร่วมถึงผู้คนด้วย ยุคโน้นนนนน ศูนย์กลางทางอำนาจและวัฒนธรรมมันอยู่ที่อังกอร์

ละโว้นี่ภาษาที่ใช้ทางการก็ใช้ภาษาเขมร

อยุธยา แท้จริงแล้ว ก็คืออณาจักรสืบทอดสายตรงจากเขมรโบราณนั้นแหละ ใช้ภาษาเขมรเป็นภาษาราชการมาก่อน ตอนก่อตั้งแรกเริ่มเลย

อยุธยามาเปลี่ยนใช้ภาษาไทย ตอนช่วงกลางของอณาจักรอยุธยาแล้ว เพราะมีการผลัดเปลี่ยนแผ่นดิน ราชวงศ์คนไทย ขึ้นมามีอำนาจ ก็เลยเปลี่ยนมาใช้ภาษาไทย และจวบจนล่มสลายไป

แต่ศิลปะวัฒนธรรมก็พัฒนาสืบทอดมาจากรากฐานบรรพบุรุษดั้งเดิม ก็คือเขมรโบราณอย่างที่บอก

เพราะฉะนั้น เครือญาติทางวัฒนธรรม จริงๆสยามคือญาติที่ใกล้ชิดที่สุดคนหนึ่งของเขมรโบราณ หรือ พูดอีกแง่คือ บรรพบุรุษของสยาม ไม่ใช่แค่ไท แต่ก็คือมอญ และเขมรโบราณด้วย ทุกอย่างมันเชื่อมถึงกันหมดแหละ

วัฒนธรรมเขมรโบราณอย่างอังกอร์วัดได้เสื่อมสลายไป ชาวเขมรก็อ่อนแอ และอยู่ภายใต้อิทธิพลของอยุธยา ชาวเขมรก็คือผู้ที่นำวัฒนธรรมเขมรโบราณ มาสืบทอดต่อ (หรือรวมถึงการต่อยอด) ในอยุธยา พูดง่ายๆ ล่มสลายคือตัวศูนย์กลางทางอำนาจ แต่วัฒนธรรมมันไม่ได้ล่มสลายค่ะ มันแค่ถูกย้ายศูนย์กลางอำนาจ จากอังกอร์ มาอยู่ที่อยุธยา และส่งต่อมาสู่กรุงเทพของสยามในยุคต่อมานี่แหละ และคนนั้นแหละ ที่นำวัฒนธรรมมาสู่สถานที่ใหม่ ตลอดเวลา

ถ้าจะศึกษาประวัติศาสตร์ต้องไม่มีอคติ ไม่คลั่งชาติ และต้องศึกษาให้รอบคอบและละเอียด เพราะช่วงรอยต่อระหว่าง อยุธยา และ ธนบุรี จนมาเป็นสยาม (รัตนโกสิน) ช่วงนั้น มันมีเหตุการณ์ การเปลี่ยนผ่าน และรายละเอียดยิบย่อนมาก และสำคัญมาก

อย่างที่บอกเขมรอ่อนแอ และตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของอยุธยา และ สยาม มายาวนานหลายเจ็นมาก เอาจริงๆแล้ว สมัยก่อนเขาอยู่กันแบบหลวมๆ ไม่ได้แปลว่า เขมรอยู่ภายใต้สยาม แล้วสยามจะไปลบล้างอะไรเขมร อันที่จริง ดีไม่ดี ไปช่วยให้วัฒนธรรมเขมรอยู่รอดต่อด้วยซ้ำ เพราะสมัยก่อน มันมีการเทครัว ย้ายคน ชนขั้นนำ นักปราช ครูอาจารย์ จากเขมร ก็ย้ายมาอยู่ในสยามก็เยอะ

เขมร กับ สยาม จริงๆแล้ว มันเกี่ยวดองกันลึกมาก ไม่ใช่แค่ระดับผู้คน แต่ลึกถึงระดับจิตวิญญาญและวัฒนธรรม มันแยกกันขาดแทบไม่ได้หรอก (หมายถึงเชิงวัฒนธรรมนะ) เพราะต่างคนก็ต่าง influence ให้กันและกันมาตลอด หลายร้อยปี พลัดกันนำ พลัดกันตาม เรียกได้ว่าผสมและสืบต่อกันทางวัฒนธรรมและสังคม กันเป็นเนื้อเดียวกันได้แล้วด้วยซ้ำ

แต่อย่างว่า แม้ทางวัฒนธรรมและสายเลือดมันจะผสมกันได้ แต่ในระดับผู้คนและสังคม แต่ความคิดคนของชนชัันนำ ที่ต้องการจะอยากมีอำนาจ มันก็ไม่เข้าใครออกใคร

สยามเองก็อยากปกครองเป็นใหญ่ในย่านนี้ เขมรเองลึกๆ ก็อยากปกครองตัวเขาเอง มันเลยมีเชื้อไฟให้แตกแยกกันอยู่บ่อยๆ

มันมีช่วงที่เวียดนาม พยายามเข้ามีอิทธิพล และพยายามแย่งเขมร ไปจากสยามด้วย ต้องไม่ลืมเหตุการ์นี้เป็นอันขาด

พอโดนเวียดนามยุแยงเข้าหน่อย ชนขั้นนำเขมรมันก็แข็งกร้าวใส่สยาม ยิ่งได้ฝรั่งเศสมาช่วยภายหลัง ก็เลยหลุดออกจากอำนาจสยามไปได้ง่ายๆ

มันตลกตรงที่ ในยุคหลัง ที่เป็นยุครัฐชาติสมัยใหม่ กลับสอนประวัติศาสตร์ แบบของฉันและของเธอ ตัดขาดคนออกจากกันหลังการขีดเขตแดน ไม่มึงก็อปกู กูก็ก็อปมึง ทั้งไทยและกัมพูชาเองใช้วิธินี้ในการสร้างความเป็นปึกแผ่นในประเทศ เพราะมันคือแนวคิดของการปลูกฝั่งลัทธิชาตินิยม หลังเส้นเขตแดนที่ถูกกำหนดขึ้นใหม่

ซึ่งจริงๆแล้ว วัฒนธรรมพวกนี้มันส่งผ่านผสมผสานแบบไร้พรหมแดนมาก่อนนาน เป็นหลายร้อย หรือเป็นพันปีมาแล้ว ที่บรรพบุรุษเขมร สยาม สร้างร่วมกันมานานมาก นานก่อนที่แนวคิดชาตินิยมเกิดขึ้นอย่างในปัจจุบัน

ต่อให้ช่วงที่อยุธยา และ สยาม มีอำนาจเหนือเขมรในช่วงที่อณาจักรเขมรอ่อนแอที่สุด มันก็ไม่ได้แปลว่า ทางศิลปะวัฒนธรรม สยามจะไม่ได้รับอิทธิพลมาจากเขมรนะ อันนี้ต้องระวัง แยกแยะและศึกษาให้ละเอียด

ช่างฝีมือ และครูศิลปินของเขมร ก็ย้ายมาสังกัดที่กรุงเทพ และถ่ายทอดแลกเปลี่ยนศิลปะและองค์ความรู้ที่กรุงเทพ อย่างที่บอกว่า ศูนย์กลางทางอำนาจ ทางสังคม มันโยกย้ายมาที่กรุงเทพ ซึ่งครูและคนเขมร ก็ถูกเทครัวมาอยู่ที่สยาม มาแลกเปลี่ยน ถ่ายทอดองค์ความรู้ และพัฒนาต่อยอดกัน แต่มันไม่ได้แปลว่า วัฒนธรรมที่เกิดขึ้นมา มันจะเป็นผลงานการสร้างของสยามแต่เพียงฝ่ายเดียว อันนี้มันก็ไม่ใช่

ศิลปะวัฒนธรรม มันสร้างสรรค์โดนคนในสังคม เราต้องใจกว้าง และให้ความเป็นธรรมกับความจริง ที่เกิดขึ้นในยุคนั้น ระบบสังคม การย้ายถิ่น การแลกเปลี่ยนกันไร้พรหมแดนมาตลอดหลายร้อยปี

มันไม่ใช่ว่า สยามปกครองเขมร แล้วคนเขมร เขาจะไม่มีความรู้พื้นฐานความรู้เรื่องศิลปะ หรือวัฒนธรรมอะไรเลย ในความเป็นจริงสยามก็เรียนรู้วัฒนธรรมและเคารพสืบทอดกันมานานตั้งแต่อังกอร์ จนมาอยุธยา ยกเป็นของสูงด้วยซ้ำ อารมณ์คล้ายๆกับ โรมัน ปกครอง กรีก ก็ไม่ได้แปลว่าผู้ปกครองอันแข็งแกร่งอย่างโรมัน จะไม่เคารพ หรือจะไม่ได้รับอิทธิพลใดๆ จากกรีก อณาจักรที่อยู่ใต้การปกครองของตัวเองซะเมื่อไร ในยุคที่โรมันรุ่งเรือง จนเกิดเป็น วัฒนธรรม กรีก-โรมัน นั้นแหละ อารมณ์ก็จะคล้ายๆกัน แบบนั้น ระหว่าง สยาม-กัมพูชา

เราไม่ควรสร้างวาทะกรรมบิดเบือน และพยายามจะกดเขาให้ต่ำกว่า เพราะอคติและความเกลียดชังที่ก่อตัวจากแนวคิดชาตินิยมในยุคสมัยปัจจุบัน

ซึ่งถ้าจะศึกษาประวัติศาสตร์ด้วยมายด์เซ็ทหรือพลังงานอะไรแบบนั้น แบบที่พวกชาตินิยมประสาทๆ ชอบทำกัน มันก็ไม่มีวันสร้างสรรค์

ทั้งไทยและกัมพูชาก็ติดอยู่ในกับดักคลั่งชาตินี้ทั้งสองประเทศนั่นแหละ เสร่อโลกที่3 ด้อยพัฒนากันทั้งสองประเทศนั้นแหละ

ตกยุคมาก